Ik zie veel pijn om me heen. Verlies dat niet alleen verdriet doet, maar mensen stilzet. Trauma’s die als het ware het hele leven kapen. Soms heel zichtbaar, iemand valt uit, het werk stopt, relaties worden ingewikkeld en knappen vaak onder de druk. Soms veel subtieler, iemand functioneert nog wel, maar is vanbinnen al lang afgehaakt.
En als ik eerlijk ben, ik herken het ook bij mezelf.
Mijn moeder overleed op 27-12-2023. Ik kan er kort over zijn, ik vind het nog altijd enorm moeilijk. Niet omdat ik niet wíl geloven, niet omdat ik geen hoop heb, maar omdat ik merk hoe sterk mijn reflex is om weg te rennen. Ik ben rationeel van nature. Emoties voelen voor mij soms als een te hoge golf, alsof ik erin vast zal komen te zitten als ik die over me heen laat komen. Die gedachte kan zelfs angst oproepen, alsof ik er mentaal in zou kunnen doorschieten, mezelf verliezen.
Mijn angst is echter niet de waarheid. De waarheid is dat toelaten niet hetzelfde is als verdrinken. En dat weglopen van rouw geen neutraliteit is, het is óók een keuze, met gevolgen.
Dat is meteen het ongemakkelijke begin van herstel. Erkennen dat je onderdeel bent van het probleem. Soms zelfs een groot deel ervan.
De westerse reflex, snel door, en doe maar normaal
Wat ik ook zag, en wat ik vaker hoor, is dat onze cultuur moeite heeft met rouw. Het is alsof we het alleen “oké” vinden als het efficiënt blijft. Een paar weken uit de running mag misschien nog net, daarna hoort het leven wel weer door te gaan. In de praktijk betekent dat vaak: weer aan het werk, weer presteren, weer normaal doen, terwijl het binnenin nog ruist.
En ja, werken kan structuur geven. Maar als werk het enige antwoord wordt, dan gebruiken we het als verdoving, als ongezonde copingstrategie.
Wetenschappelijk gezien is dat niet zo vreemd. Rouw en trauma zijn niet alleen “iets in je hoofd”. Het heeft invloed op je hele systeem. Mensen met langdurig vastlopende rouwklachten kunnen serieus beperkt raken in dagelijks functioneren, inclusief werk[1]. En wie trauma meedraagt, herkent het ook, het lichaam staat sneller “aan”, herinneringen kunnen gefragmenteerd blijven, slaap raakt verstoord, concentratie zakt weg.
Dus als organisaties dit zien als een zacht onderwerp, of als iets dat vooral privé is, dan vergissen ze zich. Het is een mens-onderwerp, en het is een maatschappij-onderwerp.
De mens is holistisch, en dat is geen zweverig woord
Ik geloof dat God ons als een geheel gemaakt heeft. Lichaam, gedachten, emoties, relaties, geestelijk. Het hoort bij elkaar. Dat is niet alleen theologie, het is ook gezond verstand, en ook steeds meer wetenschap.
Als we rouw en trauma alleen cognitief benaderen, “ga er anders over denken”, dan missen we een laag. Als we het alleen emotioneel benaderen, “voel alles”, dan missen we ook een laag. Als we het alleen geestelijk benaderen, “bid meer”, dan kan het zelfs oppervlakkig worden, alsof een tekst herhalen hetzelfde is als genezen.
Het punt is juist integratie. Niet één fragment, maar het geheel.
Een oude oplossing die verrassend modern blijkt, klaagzang
Hier komt iets wat mij persoonlijk raakt. In de Bijbel staat veel waar we in het westen ongemakkelijk van worden. Echte woorden. Geen doekjes erom winden. Niet alleen lof, ook klacht. Niet alleen zekerheid, ook vragen. Niet alleen kracht, ook kwetsbaarheid.
Klaagzang is in de Bijbelse traditie geen gebrek aan geloof, het is geloof dat nog praat, ook als het pijn doet. Onderzoek laat zien dat het werken met de poëtische vorm van Bijbelse klaagzangen specifiek kan bijdragen aan de verwerking van trauma, doordat het ruimte geeft aan rauwe emoties en tegelijk een structuur biedt voor herstel[2]. Recent onderzoek laat zien dat psalmen van klaagzang ook mensen kunnen helpen die het moeilijk vinden om pijn in woorden uit te drukken[3].
En het fascinerende is, dat precies dat, woorden geven aan pijn, ook wetenschappelijk gezien een belangrijk mechanisme is. Het “labelen” van emoties, gevoelens benoemen, blijkt samen te hangen met minder amygdala-reactiviteit en meer regulatie via prefrontale gebieden[4,5]. Het is alsof het brein zegt: dank je, nu kan ik het plaatsen. In plaats van alleen alarm, komt er taal. En taal geeft ruimte, het koppelt dingen aan elkaar.
Dat sluit aan bij onderzoek naar expressief schrijven. Simpel gezegd, schrijven over je diepste gedachten en gevoelens rondom een stressvolle of traumatische ervaring kan bijdragen aan gezondheid en welbevinden[6]. Het is geen wondermiddel. Maar het is wél een richting. Je zet de chaos om in een verhaal. Je maakt van losse flarden een geheel.
Als je dat doortrekt, begrijp je waarom klaagzang zo’n krachtige vorm kan zijn. Het is gestructureerde expressie. Je spreekt. Je benoemt. Je vraagt. Je zoekt. En vaak, niet altijd netjes, verschuift er iets van klacht naar vertrouwen.
Zelfs in de neuropsychologische taal kun je dat herkennen. Trauma kan herinneringen gefragmenteerd laten, waardoor ze als het ware telkens blijven binnenvallen en dat op (ogenschijnlijk) willekeurige momenten. Woorden, structuur en betekenisgeving helpen om die ervaring te integreren[5]. En als de klaagzang vervolgens niet alleen bij klacht blijft, maar ook een vorm van heroriëntatie kent, dan raakt dat aan iets anders wat we in de psychologie ook zien: herwaardering, perspectief, agency.
Ik denk dat we dit in het westen te vaak omdraaien. We willen snel naar “het komt goed”, zonder dat “dit doet pijn” echt gezegd is.
Rouw heeft ritme nodig, niet alleen tijd
Er is een Bijbels detail dat ik altijd opvallend vond. In Deuteronomium 34:8 staat dat Israël Mozes dertig dagen beweende, en dat daarna “de dagen van het wenen en de rouw geëindigd waren”. Dat is geen kille knop, het is structuur. Er is tijd voor huilen, en er is ook een moment waarop je weer opstaat en doorgaat.
Dat lijkt sterk op wat moderne rouwmodellen beschrijven, gezonde rouw beweegt. Het is geen rechte lijn. Het is heen en weer. Soms diep in het gemis, soms weer in het gewone leven. Het Dual Process Model beschrijft precies die beweging, oscilleren tussen verliesgericht en herstelgericht omgaan met rouw[7]. Juist die afwisseling blijkt adaptief, niet alleen “doorvoelen”, en ook niet alleen “doorgaan”.
Als ik dat vertaal naar organisaties, dan is het simpel. Je kunt mensen niet dwingen tot herstel door ze snel weer op hun stoel te zetten. Maar je kunt ze ook niet helpen door ze eindeloos in hun verlies te laten ronddolen. Het gaat om ritme, om veilige ruimte om te rouwen, én om begeleiding richting re-integratie.
Paulus, vergeten is niet ontkennen
Filippenzen 3:13 wordt vaak geciteerd als “vergeten wat achter je ligt”, en ik snap waarom dat aantrekkelijk klinkt. Maar eerlijk, het kan ook misbruikt worden. Alsof je trauma of rouw gewoon wegdrukt en dan klaar bent.
Dat is niet wat gezond “vergeten” is.
In de psychologie weten we dat herkauwen, rumination, juist een factor is die depressie en andere klachten kan versterken[8]. Dat is iets anders dan eerlijk stilstaan bij wat is gebeurd. Rumination is ronddraaien zonder beweging. Zonder agency. Zonder integratie.
Paulus’ beeld is atletisch. Niet achterom staren omdat je daardoor je koers verliest. Dat vraagt discipline, maar ook verwerking. Want wie echt verwerkt, hoeft minder te vechten tegen herinneringen. Dan zijn ze er wel, maar ze regeren niet meer.
Daar zit voor mij een belangrijke nuance. Ontkenning is geen geloof. Ontkenning is vaak angst. Echte “Paulinische vergetelheid” komt met integratie, wanneer het verleden niet langer het heden terroriseert. Het gaat hierbij meer om een correcte focus dn om vergeten!
Acceptatie van seizoenen, flexibiliteit met ruggengraat
Prediker 3 zegt dat er een tijd is voor alles. Dat klinkt bijna poëtisch, maar het is ook psychologisch wijs. Gezondheid vraagt flexibiliteit, de vaardigheid om mee te bewegen met wat het leven nu vraagt, zonder je waarden kwijt te raken.
Onderzoekers beschrijven psychologische flexibiliteit als een kernaspect van gezondheid, het vermogen om je gedrag en aandacht aan te passen aan de situatie, terwijl je verbonden blijft met wat voor jou belangrijk is[9]. Dat is precies wat rouw vraagt. Soms stilstaan, soms stappen zetten. Soms huilen, soms werken. Soms praten, soms stilte. Niet omdat je “eraan toe moet geven”, maar omdat je mens bent.
Waarom ik dit schrijf, en waarom jij dit zou moeten lezen
Ik wil dat dit stuk een gesprek op gang brengt. Niet een discussie over of iemand “nou maar eens door moet”. Maar een eerlijk gesprek over wat werkt, en wat mensen helpt om weer te leven.
Want ik zie het te vaak misgaan. De medewerker die uitvalt, en daarna ook het vertrouwen in zichzelf verliest. De HR-afdeling die vooral brandjes blust. De gelovige die denkt sterk te staan, maar eigenlijk, in eigen kracht, alles zelf draagt.
En ik geloof dat er een werkend model bestaat. Een manier van omgaan met rouw en trauma die niet verdringt, niet romantiseert, niet eindeloos analyseert, maar die eerlijk is, gestructureerd, en gericht op herstel.
Ik denk dat de Bijbel daarin iets aanbiedt wat we kwijt zijn geraakt, taal voor pijn, en een weg vooruit.
Laten we praten, maar dan echt
Als jij HR-professional bent, leidinggevende, of bedrijfsarts, en je merkt dat rouw en trauma in jouw organisatie leiden tot uitval, of tot stille afbraak, dan nodig ik je uit. Laten we praten. Niet om te “mee-huilen”, maar om samen te kijken naar een route die mensen helpt opstaan.
En als jij zelf degene bent die vastzit, die bang is dat emoties je overnemen. Of als jij die persoon bent die zichzelf kwijt is geraakt in verlies, dan ook. Je hoeft niet te blijven zitten waar je nu zit. Je hoeft er ook niet omheen te lopen.
Ik wil met je meelopen, richting herstel. Met ruggengraat, en met hoop.
Literatuurlijst (APA-stijl)
- American Psychiatric Association. (2022). Prolonged grief disorder. https://www.psychiatry.org/patients-families/prolonged-grief-disorder
- Dickie, J. F. (2019). Lament as a contributor to the healing of trauma: An application of poetry in the form of biblical lament. Pastoral Psychology, 68, 145–156. https://link.springer.com/article/10.1007/s11089-018-0851-z
- Bäckryd, E. (2025). Putting pain into words: The psalms of lament as an aid for the alexithymic. Frontiers in Pain Research, 6, 1659170. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12719428/
- Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428. (Zie ook UCLA berichtgeving). https://newsroom.ucla.edu/releases/Putting-Feelings-Into-Words-Produces-8047
- Memarian, N., Torre, J. B., Haltom, K. E., Stanton, A. L., & Lieberman, M. D. (2017). Neural activity during affect labeling predicts expressive writing effects on well-being. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 12(9), 1437–1447. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5629828/
- Baikie, K. A., & Wilhelm, K. (2005). Emotional and physical health benefits of expressive writing. Advances in Psychiatric Treatment, 11(5), 338–346. https://www.cambridge.org/core/journals/advances-in-psychiatric-treatment/article/emotional-and-physical-health-benefits-of-expressive-writing/ED2976A61F5DE56B46F07A1CE9EA9F9F
- Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement: Rationale and description. Death Studies, 23(3), 197–224. https://wendyvanmieghem.com/wp-content/uploads/2012/08/dual-process-model-by-M.-Stroebe-.pdf
- Ehring, T. (2021). Thinking too much: Rumination and psychopathology. World Psychiatry, 20(3), 441–442. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8429319/
- Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review, 30, 467–480. https://contextualscience.org/publications/kashdan_rottenberg_2010
